Bugün dünya ekonomisini ayakta tutan şey artık petrol, altın ya da klasik sanayi üretimi değil. Görünmeyen ama her şeyin içine sızmış olan bir yapıdan bahsediyoruz: yarı iletkenler, yani çipler.
Finans sistemleri, savunma sanayi, otomotiv, enerji altyapıları, iletişim, sağlık ve elbette yapay zeka… Hepsinin ortak noktası aynı: hesaplama gücü. Hesaplama gücü ise doğrudan ileri seviye çip üretimine bağlı. Bu yüzden çip meselesi sadece teknolojik değil, aynı zamanda jeopolitik bir konu.
Malum Amerikan başkanı sağ olsun aslında bu nadir toprak elementleri dahil herkesin bu konuda iyi veya kötü bir fikir sahibi olmasını sağladı, ancak teknolojiye yön veren bizlerin bu konuları çok daha iyi takip etmesi şart. Neden mi? Tabi ki borsa için değil :) Evet o yönüde keyifli ama tam şu anda yaşadığımız veri depolama ve özellikle RAM krizi (daha önce pandemi de de gördük) gibi olağan üstü durumlara şirketlerimizi veya bölgemizi, ülkemizi hazırlamak için. Örnek AI o kadar büyük bir trend oldu ki bu sistemlerin sürekil olarak GPU başta çip ihtiyacının inanılmaz boyutlara geleceğini ön görüp pek çok müşterimize 2025 yılı bitmeden ciddi alt yapı yatırımları yaptırdık. Kendimiz için bile yani iç kullanım için bile ciddi stok yaptık ve beklediğimiz oldu, şu anda 2025 yılında aldığımız ürünlerin 5 kata kadar pahalı satıldığını görüyoruz.
Peki konumuza geri dönersek Dünya ekonomisi için Çip konusunun oyuncuları kimler buna bir bakalım.
En çok bilinen bölge, ülke ve şirket; Asya, Tayvan ve tabi ki TSMC;
Çin – Tayvan – TSMC Üçgeni Neden Bu Kadar Kritik?
Son yıllarda Çin’in Tayvan üzerindeki baskısı sıkça gündeme geliyor. Bunun temel nedenlerinden biri de Tayvan merkezli TSMC. Çünkü TSMC, bugün dünyanın en gelişmiş çiplerini üreten şirket. Ancak burada sık yapılan bir yanlış var: TSMC’yi ele geçirmek, çip üretimini ele geçirmek anlamına gelmiyor. Neden bunu yazıyorum? Çin her an saldırdı, saldıracak konuları var, ama komple adayı alsa bile işin rengi çok farklı. Çünkü TSMC’nin üretebilmesi için vazgeçilmez bir şeye ihtiyacı var: ASML.
Haydi, ASML nederen çıktı peki?
ASML Olmadan Çip Yok
Hollanda merkezli ASML, ileri seviye çip üretiminde kullanılan EUV litografi makinelerini üreten dünyadaki tek şirket. Alternatifi yok. Muadili yok. Kopyası yok.
Bu makineler olmadan, 5 nm, 3 nm ve altı üretim mümkün değil, yapay zeka çipleri mümkün değil, rekabetçi üretim mümkün değil ve bu makineler Çin’e satılmıyor. Bu bir ticari karar değil, açıkça jeopolitik bir kilit. Hatta Çin bu makinelerin eski sürümlerini satın alıp tersine mühendislik ile içini açmış ancak cihazı toplayamayınca ASML şirketinden destek istemişlerdi. İşte o anda Çinli şirketlerin amacı anlaşılmıştı.
Peki ASML birilerine bağlı mı?
ASML’nin de Tek Başına Yetmediği Bir Nokta Var
ASML’nin EUV makinelerinin kalbi, Almanya merkezli Zeiss tarafından üretilen optik sistemlerdir. Bu lensler sıradan lensler değildir. Atom seviyesinde pürüzsüzlükten, nanometrenin bile altındaki toleranslardan bahsediyoruz. Bu teknoloji onlarca yıllık Ar-Ge’nin sonucu, binlerce patentle korunuyor ve kısa sürede kopyalanması pratik olarak mümkün değil. Yani zincir burada da devam ediyor.
Ancak ASML için bir bağımlılık daha var;
Kimsenin Konuşmadığı Ama Her Şeyin Başladığı Yer: Kum
İşin en temelinde ise çok daha ilginç bir gerçek var: ultra saf kuvars kumu. Yarı iletken üretiminde kullanılan wafer’ların ve fotomaskelerin üretimi için %99.99 ve üzeri saflıkta kuvars gerekiyor. Bu saflıkta ve bu ölçekte dünyadaki en kritik kaynaklardan biri ABD’deki Spruce Pine (North Carolina) bölgesi. Bu bölgenin özelliği, jeolojik olarak son derece stabil olması, yer altı suyunun neredeyse hiç bulunmaması, doğal filtrasyon sayesinde olağanüstü saflıkta kuvars üretmesidir. Tabi aklınıza kum bu arkadaş başka hiç mi bir yerde yok sorusu gelebilir. Evet, kuvars başka yerlerde de var ama bu saflıkta, bu süreklilikte ve bu endüstriyel ölçekte neredeyse başka bir örnek yok.
Özetle bu bir ülkenin, bir şirketin ya da tek bir teknolojinin hikayesi değil, bu; ABD, Hollanda, Almanya, Tayvan ve müttefiklerin oluşturduğu bilinçli olarak parçalanmış bir ekosistem. Bu ekosistem tek bir ülkenin kontrol edemeyeceği şekilde tasarlanmış, kritik bileşenleri farklı coğrafyalara dağıtılmış, bilgi, makine ve ham madde olarak bağlanmış durumda. Bu yüzden şunu net söylemek mümkün, Çin Tayvan’ı alsa bile çipleri alamaz. ASML olmadan üretim olmaz ama Zeiss olmadan ASML olmuyor :) Ultra saf ham madde olmadan hiçbirinin anlamı yok. Özetle yine bu işin kökeni Amerikaya dayanıyor.
Sektörün bu kadar işin içinde olup bunları bilmek bence çok kıymetli. Neden derseniz temel anlamda Amerika da çoğrafi bir felaket olursa en basit anlamda Pine bölgesinde düşünün çok yoğun yağışlar oldu, veya o madenleri işleten şirketlerde sorun yaşandı gibi bir haberi duyduğunuz anda stok yapmaya başlayın :) (yatırım tavsiyesi değildir)
Umarım faydalı bir yazı olmuştur.
